فدك؛ مزرعه‌ای به وسعت تاريخ اسلام(۱)

پس از پيروزی مسلمين در منطقه خيبر، يهوديان ساكن قلعه خيبر اموال خود را وانهاده، به طرف شام كوچ كردند. يهوديان فدك كه سراسيمه و هراسان شده بودند‌ با پيامبر اكرم(ص) قرارداد بستند كه نصف اراضی و باغستان‌های فدك را به حضرت واگذار كنند به اين شرط كه حق كشت و كار و برداشت در تمام اراضی با مباشرت ايشان باشد و آن‌ها نيمی از كل محصول يا قيمت آن را به حضرت بپردازند و هرگاه رسول خدا(ص) صلاح دانست، آن‌ها به كلی از منطقه كوچ كنند و پيامبر معادل املاك آن‌ها در هر جا كه بخواهند، به ايشان ملك ديگری بدهد. پس از اين قرارداد، آيه‏ای از سوره حشر نازل گشت كه «شما در آنچه خداوند از ايشان [يهود بنی‏نضير] به صورت فی‏ء [غنيمت] نصيب پيامبرش كرد، نه اسب‌هايتان را به تاخت درآوريد و نه شتران را بلكه خداوند پيامبرانش را در مقابل هر كس كه بخواهد، پيروز می‏كند، زيرا خدا بر هر كاری تواناست.»

در ذيل اين آيه در تفسير مجمع‏البيان می‏خوانيم: شما مسلمين همراه رسول ‏خدا(ص) ... سوار بر اسب و شتر به سوی آن‌ها نتاختيد، بلكه در نزديكی مدينه بود و پياده به آن‌جا رفتيد ... و خداوند به مسلمين به خاطر ترس و هراسی كه در دل آن‌ها [يهود] انداخت، پيروزی عطا كرد و اموال آن‌ها را به طور خالصه در اختيار پيامبر قرار داد تا با آن هر چه می‏خواهد بكند.

البته طبق گفته «سمهودی»، تمامی فدك، ملك شخصی يهودی به نام «مخيريق» بود كه وی شخصا به پيامبر بخشيد و در جنگ احد كشته شد و برخی معتقدند كه به مرگ طبيعی از دنيا رفته اما پيش از مرگ وصيت كرده كه پيامبر اسلام مختار است هر گونه كه خواست در فدك تصرف كند

در هر صورت، چه مخيريق صلح كرده و فدك را به پيامبر(ص) بخشيده باشد و چه خمس غنائم خيبر باشد و چه بخشش يهود بنی‏نضير، به هر ترتيب جزء املاك خاص رسول خدا(ص) درآمده بود، تا آن‌كه آيه «وآت ذا‌القربی حقه، حق نزديكان را ادا نما) نازل شد.

شيخ طبرسی با سلسله اسنادش حديثی را از ابوسعيد خدری اين‌گونه نقل كرده است: وقتی اين آيه نازل شد، رسول خدا(ص) فدك را به حضرت فاطمه(س) بخشيد.

مرحوم علامه بحرانی نيز در ذيل آيه ضمن نقل چند روايت از كتب معتبر به اين نكته كه حضرت رسول خدا(ص) در زمان حيات خويش و پس از نزول آيه فوق فدك را به زهرای اطهر(س) بخشيد، تصريح كرده است. روايت اول از امام كاظم(ع)، روايت دوم از امام رضا عليه‌السلام، روايت پنجم تا هشتم از امام صادق(ع) و روايت نهم از عطيه عوفی .

شيخ ذبيح‏الله محلاتی، صاحب «رياحين‌الشريعه» نيز ذيل آيه می‏نويسد: چون جبرئيل اين خبر را بياورد كه حق خويشان را بده، رسول خدا(ص) فرمود: اين خويشان كيانند؟ جبرئيل عرض كرد: دخترت فاطمه زهراست.حوائط [باغ‌های] فدك [يعنی تمامی آن ] را به فاطمه تفويض بنما و حق خود را به او واگذار، چه خداوند متعال حق خويش را نيز به فاطمه واگذار فرموده. رسول خدا(ص) فاطمه را طلبيد و آيه مذكور را بر او قرائت فرمود و اموالی كه از فدك بهره رسول خدا(ص) شده بود، همه را به فاطمه(س) تسليم داد و باغ‏های فدك را تفويض فاطمه(س) فرمود.

آن مخدره عرض كرد: يا رسول الله آنچه به فرمان خدا بهره من شده است، همه را به شما واگذار كردم، رسول خدا(ص) فرمود: ای نور ديده اين جمله [تمامی اين فدك] مخصوص تو است، آن را برای خود و فرزندان خود نگاه‌دار و دانسته باش كه بعد از من با تو از در دشمنی و عناد بيرون شوند و حيل‌ها بسازند و خصومت‌ها آغاز كنند تا فدك را از دست تو بيرون كنند؛ آن‌گاه رسول خدا(ص) فرمان داد تا بزرگان اقوام و معارف اصحاب حاضر شدند و در حضور ايشان حوائط فدك را با هر ملك و مال كه از آن اراضی ماخوذ داشته بود، به تسليم فاطمه(س) مقرر فرمود، سپس وثيقه‏ای نگاشت كه فدك با تمامت منافع آن مختص فاطمه(س) و فرزندان او حسن(ع) و حسين(ع) است. اين وقت فاطمه(س) دست تصرف فرا داشت و آن اموال و اثقال كه تعلق به او داشت، بر مسلمانان پخش كرد و هر سال به اندازه قوت خويش از فدك ماخوذ می‏داشت و آن‌چه فاضل بود، بر مسلمانان قسمت می‏فرمود و كارگزاران آن مخدره ضبط فدك می‏كردند تا رسول خدا(ص) رحلت كرد.

نوشته شده توسط رحمانی در ساعت 10:8 موضوع | لینک ثابت